02درس های مهم برای عموم امت(سوره ی فاتحه)

متن درس:

گزیده­هایی از کتاب « تیسیر الکریم الرّحمن فی تفسیر کلام المنّان » از علّامه عبدالرحمن بن ناصر السّعدی رحمه الله.

{ تفسیر سوره­ی فاتحه }

بِسْمِ اللَّـهِ الرَّحْمَـنِ الرَّحِيمِ ﴿١﴾ الْحَمْدُ لِلَّـهِ رَبِّ الْعَالَمِينَ ﴿٢﴾الرَّحْمَـنِ الرَّحِيمِ ﴿٣﴾ مَالِكِ يَوْمِ الدِّينِ ﴿٤﴾ إِيَّاكَ نَعْبُدُ وَإِيَّاكَ نَسْتَعِينُ ﴿٥﴾ اهْدِنَا الصِّرَاطَ الْمُسْتَقِيمَ ﴿٦﴾ صِرَاطَ الَّذِينَ أَنْعَمْتَ عَلَيْهِمْ غَيْرِ الْمَغْضُوبِ عَلَيْهِمْ وَلَا الضَّالِّينَ ﴿٧﴾

به نام خداوند بخشنده ی مهربان ( 1 ) ستایش خداوندی را سزا است که پروردگار جهانیان است ( 2 ) بخشنده ی مهربان است ( 3 ) مالک روز سزا و جزا است (4) تنها تو را می پرستیم و تنها از تو یاری می طلبیم(5 ) ما را به راه راست راهنمائی فرما (6) راه کسانی که بدانان نعمت داده ای؛ نه راه آنان که بر ایشان خشم گرفته ای، و نه راه گمراهان و سرگشتگان(7)

( 1 ) یعنی: با هر اسمی از اسم­های الله شروع می­کنم؛ زیرا لفظ « اسم » مفرد مضاف است و به همین خاطر، همه­ی اسماء الحسنی را شامل می­شود. (الله): اله مورد پرستش قرار گرفته شده­ای که مستحق است عبادت فقط و فقط برای او باشد، به خاطر اینکه به صفات ألوهیت که همان صفات کمال است، متصف است. ( الرحمن الرحیم ): دو اسم بوده و دالّ بر این هستند که او تعالی، دارای رحمتی بس وسیع است که هر چیزی را در بر گرفته و هر موجود زنده­ای را شامل شده، و این رحمت را بر متقین که پیروان انبیاء و رسولانش هستند، واجب گردانده است؛ رحمت مطلق فقط شامل حال این گروه است، و دیگران فقط نصیبی از آن شامل حالشان می­شود.

بدان؛ یکی از قواعدی که بین سلف امت و امامان آنها مورد اتفاق است: ایمان به اسم­های الله و صفات او و احکام صفات است. مثلا ایمان دارند به اینکه او بخشایشگر مهربانی است که دارای رحمتی است که به آن موصوف می­باشد. بنا بر این، نعمت­ها فقط یکی از آثار رحمت او هستند و در مورد سایر اسماء نیز این چنین است.

در مورد علیم گفته می­شود: او علیم است. دارای علمی است که همه چیز را می­داند. قدرتمندی است که بر هر چیزی قدرت دارد.

( 2 ) « الحمدلله »: یعنی: ثنای الله به وسیله­ی صفات کمال، و به وسیله­ی افعال او که بین فضل و عدل هستند. پس همه­ی صفات کمال از همه­ی جوانب، مختص به او هستند.

( رب العالمین ) رب: یعنی پروردگار همه­ی جهانیان – و جهانیان یعنی هر چیزی غیر از الله – به وسیله­ی خلقت آنها، و مهیا کردن وسایل برای آنها، و انعام بر آنها به وسیله­ی نعمت­های بزرگی که اگر آنها را از دست دهند، امکان بقا برای آنها مقدور نیست. بنا بر این هر نعمتی که دارند، از او تعالی است.

پرورش مخلوقات توسط الله تعالی، دو نوع است. عام و خاص:

پرورش عام، خلقت آنها و روزی دادن به آنها و راهنمایی آنها به سوی مصالحی است که موجب بقای آنها در دنیا می­شود.

پرورش خاص، مختص اولیایش است. آنها را با ایمان پرورش می­دهد، و به آنها توفیق ایمان داده و ایمانشان را تکمیل می­کند، و عواملی را که باعث فاصله افتادن میان آنها و ایمان می­شود، از میان بر می­دارد.

حقیقتِ این پرورش این است: توفیق دادن برای هر کار خیر، و در امان داشتن از هر شری. شاید این معنا، همان سرّی باشد که بیشتر دعاهای پیامبران، با لفظ « ربّ » است. زیرا خواسته­های آنها، همگی تحت ربوبیّت خاص او وارد می­شوند؛ پس اینکه می­فرماید: ( رب العالمین )، دال بر واحد بودن او در خلق کردن و تدبیر و نعمت دادن و کمال غنای او و نیاز همه جانبه­ی عالمیان از همه جهت به اوست.

( 4 ) « مالک یوم الدین »: مالک: کسی است که موصوف به صفت ملک است، و یکی از آثار آن این است که امر و نهی می­کند، و پاداش و عقاب می­دهد، و در مورد مملوکان خودش هر گونه تصرفی بخواهد، انجام می­دهد. در این آیه، ملک را به « یوم الدین » که همان روز قیامت است، که در آن روز مردم جزای کارهای نیک و بد خود را می­گیرند، اضافه نموده است؛ زیرا در آن روز، کمال مالکیت او و عدالت و حکمتش و نیز از بین رفتن مالکیت مخلوقات، عیان می­گردد، تا جایی که در آن روز، ملوک و رعایا و بردگان و مردمان آزاد، یکسان بوده، همگی به عظمت او جل شأنه اذعان داشته و در مقابل عزت او سر فرود آورده و منتظر مجازات هستند، در حالی که امید ثواب داشته و از عذابش در ترس و هراس هستند. به همین خاطر این روز را به صورت خاص در آیه ذکر نموده است، و الا او هم مالک روز قیامت است و هم مالک دیگر ایام.

( 5 ) فرموده: ( إیاک نعبد و إیاک نستعین )؛ یعنی: عبادت و یاری گرفتن را فقط مخصوص تو می­دانیم؛ زیرا مقدم داشتن معمول بر عامل، افاده­ی حصر می­کند و به معنی اثبات آن حکم برای کسی است که در جمله ذکر شده و آن حکم را از غیر او نفی می­کند؛ چنین می­نماید که می­گوید: تو را عبادت می­کنیم و غیر از تو را عبادت نمی­کنیم، و از تو یاری جسته و از غیر تو یاری نمی­جوییم. مقدم داشتن عبادت بر استعانت در آیه، از باب مقدم داشتن عام بر خاص، و از روی اهتمام به تقدیم حق او تعالی بر حق بنده­اش است.

عبادت: ( اسمی است جامع برای هر آن چه از اعمال و گفتار ظاهری و باطنی که الله آن را دوست داشته و از آن رضایت دارد )، و استعانت: ( اعتماد بر الله در جلب منافع و دفع ضررهاست، که همراه به اطمینان از حاصل شدن آن است ).

قیام به عبادت الله و استعانت از او، وسیله­­ی سعادت ابدی و نجات از همه­ی شرها است. هیچ راهی برای نجات وجود ندارد مگر با چنگ زدن به این دو وسیله. عبادت، زمانی عبادت است که از رسول الله صلی الله علیه وسلم گرفته شده باشد و مقصود از آن، رضایت الله سبحانه و تعالی باشد. عبادت با وجود این دو وصف، عبادت شمرده می­شود. ذکر شدن استعانت بعد از عبادت، با اینکه استعانت جزئی از عبادت است، به خاطر احتیاج بنده در همه­ی عباداتش به استعانت از الله تعالی است. زیرا اگر الله تعالی او را یاری نکند، نمی­تواند اوامر و نواهی الله را به جای آورد. سپس او تعالی می­فرماید:

( 6 ) ( إهدنا الصراط المستقیم )؛ یعنی: ما را به راه راست ارشاد و راهنمایی کن و توفیق پیمودن آن را به ما عطا فرما. راه راست، راهی است واضح و آشکار که نتیجه­اش رسیدن به الله و بهشت اوست. راه راست، شناختن حق و عمل به آن است. پس، ما را به این راه هدایت کن، و در این راه نیز ما را هدایت کن. هدایت به سوی راه، ملازمت با دین اسلام و ترک دیگر ادیان است، و هدایت در راه، شامل هدایت به همه­ی تفاصیل علمی و عملی دین است؛ بنا بر این، این دعا از جامع­ترین دعاها و سودمندترین آنها برای بنده است؛ به همین خاطر بر انسان واجب است که در هر رکعتی از نمازهایش به خاطر ضرورتی که به آن نیاز دارد، این دعا را بخواند؛ این راهِ راست، این است:

( 7 ) (صراط الذین أنعمت علیهم): راه کسانی از پیامبران و صدیقان و شهدا و صالحان که به آنها نعمت داده­ای، ( غیر ) از راه ( المغضوب علیهم ) : کسانی که بر آنها خشم گرفته­ای؛ زیرا حق را شناخته ولی آن را ترک نمودند، همانند یهود و امثال آنها، و غیر از راه ( الضالین ) : گمراهان، که حق را از روی جهل و گمراهی ترک کردند، همانند نصاری و امثال آنها.

این سوره با اینکه مختصر است، اما حاوی مسائلی است که هیچ سوره­ی دیگری در قرآن حاوی آن نیست. این سوره متضمن انواع سه گانه­ی توحید است: توحید ربوبیت از این فرموده­ی الله فهمیده می­شود: ( رب العالمین )، و توحید الوهیت – یعنی واحد دانستن الله در عبادت – از لفظ ( الله ) و نیز از این فرموده­ی او ( إیاک نعبد و إیاک نستعین ) گرفته می­شود. توحید اسماء و صفات یعنی اثبات صفات کمال برای الله که الله تعالی آنها را برای خودش اثبات نموده و هم چنین رسول الله صلی الله علیه وسلم نیز برای الله اثبات فرموده است، بدون اینکه این صفات تعطیل یا تمثیل و یا تشبیه شوند، است، و بر این توحید، چنان که قبلا ذکر شد، لفظ ( الحمد ) دلالت می­دهد. همچنین این سوره متضمن اثبات نبوت است. آنجا که می­فرماید: ( إهدنا الصراط المستقیم )؛ زیرا هدایت به راه راست، بدون وجود رسالت، ممکن نیست. نیز اثبات جزا برای اعمال است. آنجا که می­فرماید: ( ملک یوم الدین )، و اینکه جزا به وسیله­ی عدل است؛ زیرا معنای دین: جزا دادن به وسیله­­ی عدالت است.

همچنین متضمن اثبات قَدَر است و اینکه بنده فاعل حقیقی است، که این بر خلاف اعتقاد قَدَری­ها و جَبری­ها است.بلکه این سوره متضمن رد بر همه­ی اهل بدعت و گمراهی است. آنجا که می­فرماید: ( إهدنا الصراط المستقیم )؛ زیرا راه راست، شناخت حق و عمل به آن است، و هر مبتدع و گمراهی مخالف این است. و متضمن اخلاص دین برای الله تعالی از لحاظ عبادت و استعانت است. آنجا که می­فرماید: ( إیاک نعبد و إیاک نستعین ). الحمدلله رب العالمین.

۞۞۞